Εδώ και λίγο καιρό, απόκτησα μια φίλη που «ταιριάξαμε» σε πολλά. Έγινε αυτό που λέμε το «κάρμα» να αγαπάμε τους ίδιους ανθρώπους, να μας αρέσουν οι ίδιες ταινίες, γενικά να μπορούμε να συζητάμε τις απόψεις μας.
Να ξέρετε πως όταν βρεις φίλους που ανοίγεστε σε συζητήσεις, είναι η καλύτερη συνταγή για ποιότητα ζωής και για να ευρύνεις τις γνώσεις σου, να καταλάβεις πράγματα που ίσως δεν έχεις καταλάβει, δεν έχεις ψάξει, δεν ρώτησες ποτέ, δεν είχες την ευκαιρία για ενστάσεις.
Δημοσιεύω αυτούσιο το κείμενο της Σύλιας, της νεοαποκτηθείσας φίλης μου που, δίνει απαντήσεις στα ερωτήματα μου με τις δικές της απόψεις. .
Υπάρχει κάτι πολύ όμορφο στον άνθρωπο: η ανάγκη του να καταλάβει. Από τότε που υπάρχουμε, κοιτάμε τον κόσμο γύρω μας και ψάχνουμε απαντήσεις. Γιατί γεννιόμαστε; Γιατί πεθαίνουμε; Τι υπάρχει μετά; Από πού ήρθαμε; Γιατί υπάρχουμε; Τι είναι αυτό το τεράστιο σκοτάδι πάνω από τα κεφάλια μας, γεμάτο φως; Και όταν δεν μπορούσαμε να βρούμε απαντήσεις, δημιουργούσαμε τις δικές μας. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Θεός υπήρξε τόσο σημαντικός στην ανθρώπινη ιστορία. Όταν κάποιος ζούσε σε έναν κόσμο όπου μια ασθένεια μπορούσε να σημαίνει θάνατο, όπου ο κεραυνός ήταν ένα τρομακτικό φαινόμενο χωρίς εξήγηση και όπου ο ουρανός έμοιαζε ένα απέραντο, άγνωστο μυστήριο, η ανάγκη να υπάρχει μια ανώτερη δύναμη ήταν σχεδόν φυσική. Ο άνθρωπος φοβόταν.
Έχανε ανθρώπους που αγαπούσε. Έμενε μόνος. Δεν καταλάβαινε τι συνέβαινε γύρω του. Και μέσα σε όλη αυτή την άγνοια, η πίστη μπορούσε να του προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό: νόημα και ελπίδα. Όμως ο άνθρωπος δεν έμεινε εκεί. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά πράγματα στην ιστορία μας. Ο ανθρώπινος νους εξελίχθηκε, όχι μόνο βιολογικά αλλά και πνευματικά. Μάθαμε να παρατηρούμε, να συγκρίνουμε, να αμφισβητούμε, να πειραματιζόμαστε. Μάθαμε να λέμε «δεν ξέρω» χωρίς να θεωρούμε ότι αυτή η φράση είναι ντροπή. Και κυρίως, μάθαμε να ψάχνουμε. Η επιστήμη δεν μας έδωσε απλώς απαντήσεις. Μας έδωσε έναν διαφορετικό τρόπο να κάνουμε ερωτήσεις. Σήμερα κοιτάμε το Σύμπαν με τηλεσκόπια και όργανα που μπορούν να ανιχνεύσουν φαινόμενα σε αποστάσεις αδιανόητες για τον άνθρωπο του παρελθόντος. Μελετάμε γαλαξίες, αστέρια, μαύρες τρύπες, πλανήτες και την ίδια την ιστορία του Σύμπαντος.
Προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς δημιουργήθηκε η ζωή, πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος, πώς σχηματίζονται οι αναμνήσεις, γιατί αισθανόμαστε φόβο, αγάπη, θλίψη και επιθυμία. Και όσο περισσότερο μαθαίνουμε, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε πόσα δεν γνωρίζουμε. Αυτό, για μένα, είναι ίσως το πιο ανθρώπινο πράγμα απ’ όλα. Γιατί η γνώση δεν μας έκανε παντογνώστες. Μας έκανε πιο ταπεινούς απέναντι στο άγνωστο. Σκεφτείτε μόνο κάτι που κρατάμε καθημερινά στο χέρι μας: ένα κινητό τηλέφωνο. Ένα μικρό αντικείμενο που μπορεί να μας συνδέσει μέσα σε δευτερόλεπτα με έναν άνθρωπο στην άλλη άκρη του κόσμου, να μας δείξει εικόνες από το Διάστημα, να μας δώσει πρόσβαση σε βιβλία, επιστημονικές μελέτες, χάρτες, μουσική και πληροφορίες για σχεδόν οποιοδήποτε θέμα μπορούμε να φανταστούμε. Για έναν άνθρωπο που έζησε πριν από μερικούς αιώνες, η σημερινή καθημερινότητα θα έμοιαζε σχεδόν μαγική. Κι όμως, δεν είναι μαγεία. Είναι ανθρώπινη σκέψη, περιέργεια, έρευνα, αποτυχίες, πειράματα και αμέτρητες γενιές ανθρώπων που αποφάσισαν να ρωτήσουν «γιατί;».
Κάπου εδώ βρίσκεται και η δική μου ένσταση απέναντι στην ιδέα ότι ένας άνθρωπος χρειάζεται απαραίτητα την πίστη για να είναι καλός. Δεν πιστεύω ότι η ηθική ανήκει αποκλειστικά στη θρησκεία. Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει βαθιά στον Θεό και να είναι υπέροχος άνθρωπος. Μπορεί να προσεύχεται κάθε βράδυ και να έχει μέσα του τεράστια καλοσύνη. Αυτό είναι δικό του δικαίωμα και αξίζει σεβασμό. Αλλά και ένας άνθρωπος που δεν πιστεύει μπορεί να είναι εξίσου καλός. Μπορεί να μην προσεύχεται ποτέ, να μην πηγαίνει εκκλησία, να αμφισβητεί την ύπαρξη του Θεού και παρ’ όλα αυτά να βοηθά έναν άγνωστο, να φροντίζει ένα ζώο, να στηρίζει έναν φίλο, να σέβεται τους ανθρώπους γύρω του και να προσπαθεί καθημερινά να κάνει το σωστό. Γιατί τελικά, αυτό που μετράει δεν είναι μόνο αυτό που δηλώνουμε ότι πιστεύουμε. Είναι αυτό που κάνουμε. Και εδώ υπάρχει μια παρεξήγηση που ίσως αξίζει να αφήσουμε πίσω μας.
Το να ακούει κάποιος metal δεν τον κάνει σατανιστή. Το να μη θέλει να πάει στην εκκλησία δεν σημαίνει ότι έχει «κακή ψυχή». Το να φοράει μαύρα, να έχει τατουάζ, να ακούει ακραία μουσική ή να αμφισβητεί τη θρησκεία δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη κακού χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας ενός ανθρώπου φαίνεται στις πράξεις του. Μπορεί κάποιος να βρίσκεται κάθε Κυριακή στην εκκλησία και να φέρεται άσχημα στους ανθρώπους γύρω του. Μπορεί κάποιος άλλος να μην έχει πατήσει ποτέ το πόδι του εκεί και να είναι ο άνθρωπος που θα σηκώσει το τηλέφωνο στις τρεις το πρωί όταν τον χρειαστείς. Και αντίστροφα. Γι’ αυτό δεν θεωρώ ότι η πίστη ή η απιστία είναι από μόνες τους απόδειξη καλού ή κακού χαρακτήρα. Η προσωπική άποψη είναι ελεύθερη. Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που έχουμε κατακτήσει ως κοινωνία: την ιδέα ότι ο άλλος έχει δικαίωμα να σκέφτεται διαφορετικά από εμάς. Η ψυχολογία, επίσης, μας έχει βοηθήσει να κοιτάξουμε μέσα μας με έναν τρόπο που παλαιότερα ήταν πολύ πιο δύσκολος. Καταλαβαίνουμε πλέον καλύτερα τη μοναξιά, το άγχος, την ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου, τον φόβο του θανάτου και την ανάγκη να πιστεύουμε ότι υπάρχει κάποιος σκοπός πίσω από όσα μας συμβαίνουν. Ίσως γι’ αυτό ο Θεός να υπήρξε και να παραμένει τόσο σημαντικός για πολλούς ανθρώπους. Γιατί δεν είναι μόνο μια ιδέα για το Σύμπαν. Για έναν άνθρωπο μπορεί να είναι παρηγοριά όταν χάνει κάποιον.
Μπορεί να είναι ελπίδα όταν όλα φαίνονται χαμένα. Μπορεί να είναι ένας τρόπος να αντέξει τη μοναξιά ή τον φόβο για το άγνωστο. Και δεν χρειάζεται να κοροϊδεύουμε αυτή την ανάγκη. Αλλά άλλο η ελπίδα και άλλο η βεβαιότητα. Η προσευχή μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να αισθανθεί καλύτερα. Μπορεί να του δώσει δύναμη να συνεχίσει. Μπορεί να του προσφέρει την αίσθηση ότι δεν είναι μόνος. Όμως η προσευχή από μόνη της δεν αποτελεί εγγύηση ότι κάτι θα συμβεί όπως το θέλουμε. Κάπου εκεί, ο σύγχρονος άνθρωπος άρχισε να καταλαβαίνει και κάτι ακόμη: ότι η ζωή μας επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις πράξεις και τις επιλογές μας. Μπορεί να θέλουμε κάτι πάρα πολύ, αλλά να μην κάνουμε τίποτα για να το αποκτήσουμε. Μπορεί να αναβάλλουμε, να φοβόμαστε, να κάνουμε λάθος επιλογές ή να αφήνουμε μια ευκαιρία να περάσει. Μπορεί, βέβαια, να υπάρχουν και παράγοντες που δεν ελέγχουμε. Η τύχη, οι συνθήκες, οι άλλοι άνθρωποι, η κοινωνία, τα χρήματα, η υγεία και εκατοντάδες πράγματα μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή μας. Όμως δεν μπορούμε πλέον να αποδίδουμε τα πάντα σε μια αόρατη δύναμη. Έχουμε μάθει ότι είμαστε υπεύθυνοι για πολλά από αυτά που κάνουμε. Για τα καλά μας, αλλά και για τα κακά μας. Και αυτή η ευθύνη μπορεί να είναι τρομακτική. Γιατί είναι πολύ πιο εύκολο να πιστεύουμε ότι κάποιος άλλος αποφασίζει για εμάς. Είναι πιο εύκολο να πούμε «έτσι ήταν γραφτό» από το να κοιτάξουμε τον εαυτό μας και να παραδεχτούμε ότι ίσως εμείς κάναμε μια λάθος επιλογή. Όμως ακριβώς εκεί βρίσκεται και η ελευθερία. Αν είμαστε υπεύθυνοι για τις πράξεις μας, τότε μπορούμε και να τις αλλάξουμε. Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε όλοι. Δεν χρειάζεται όλοι να πιστεύουμε τα ίδια. Ούτε χρειάζεται ένας άνθρωπος να εγκαταλείψει την πίστη του για να ακούσει την άποψη κάποιου που δεν πιστεύει. Ίσως το σημαντικότερο είναι να μπορούμε να καθόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον και να συζητάμε χωρίς να προσπαθούμε να καταστρέψουμε ο ένας τον κόσμο του άλλου.
Ο άνθρωπος δεν έγινε πιο έξυπνος επειδή σταμάτησε να πιστεύει. Έγινε πιο ώριμος επειδή έμαθε ότι μπορεί να αμφιβάλλει. Και ίσως η μεγαλύτερη κατάκτηση του ανθρώπινου μυαλού να μην είναι ότι βρήκε όλες τις απαντήσεις. Είναι ότι απέκτησε το θάρρος να συνεχίζει να ψάχνει. Γιατί όσο περισσότερο κοιτάμε το Σύμπαν, τόσο μικροί νιώθουμε. Και όσο περισσότερο κοιτάμε μέσα μας, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε πόσο περίπλοκοι είμαστε. Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο όμορφο πράγμα που έχουμε να κάνουμε ως άνθρωποι: να μη φοβόμαστε ούτε την πίστη ούτε την αμφιβολία. Να μη φοβόμαστε τον άνθρωπο που σκέφτεται διαφορετικά. Και πάνω απ’ όλα, να θυμόμαστε πως ένας άνθρωπος δεν κρίνεται από το τι ακούει, τι φοράει, πού πηγαίνει την Κυριακή ή σε ποιον προσεύχεται.
Κρίνεται από το πώς φέρεται όταν έχει τη δύναμη να πληγώσει κάποιον και επιλέγει να μην το κάνει. Από το τι κάνει όταν κανείς δεν τον κοιτάζει. Εκεί, ίσως βρίσκεται πραγματικά ο Θεός.
Σύλια
